पुणे, ४ मे २०२६ : हर्निया ही एक सामान्य पण अनेकदा दुर्लक्षित केली जाणारी समस्या आहे, ज्याच्यावर वेळेत उपचार न केल्यास जीवनाच्या गुणवत्तेवर लक्षणीय परिणाम होऊ शकतो. ही अवस्था तेव्हा निर्माण होते जेव्हा एखादा अवयव किंवा ऊतक आसपासच्या स्नायूमधील कमकुवत भागातून बाहेर ढकलले जाते. जड वजन उचलणे, दीर्घकालीन खोकला, स्थूलता आणि मागील शस्त्रक्रिया अशा बाबी याचा धोका वाढवू शकतात.
जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, हर्नियासह उपचार न केलेल्या शस्त्रक्रियेसंबंधित आजारांमुळे जागतिक रोगांच्या भारात लक्षणीय वाढ होते. नॅशनल सेंटर फॉर बायोटेक्नॉलॉजी इन्फॉर्मेशनच्या आकडेवारीनुसार, सुमारे २७% पुरुषांना आणि ३% महिलांना आयुष्यात कधी ना कधी इन्ग्वायनल हर्नियाचा त्रास होतो. आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालय देखील गुंतागुंत टाळण्यासाठी लवकर निदान आणि वेळेवर शस्त्रक्रियेचे महत्त्व अधोरेखित करते.
हर्निया अनेकदा जांघेत, पोटात किंवा पूर्वीच्या शस्त्रक्रियेच्या जागेजवळ लहान, वेदनारहित सूज म्हणून सुरू होतो, त्यामुळे अनेकजण त्याकडे दुर्लक्ष करतात. मात्र सुरुवातीची लक्षणे म्हणजे ओढल्यासारखी भावना, सौम्य अस्वस्थता, बराच वेळ उभे राहिल्यानंतर दाब जाणवणे आणि पोटात जडपणा किंवा फुगल्यासारखे वाटणे अशी असू शकतात. ही लक्षणे लवकर ओळखून वैद्यकीय सल्ला घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
निदान सामान्यतः शारीरिक तपासणीद्वारे सोपे असते, तर काही निवडक प्रकरणांमध्ये इमेजिंगचा वापर केला जातो. लवकर निदान झाल्यास उपचार अधिक सोपे आणि प्रभावी ठरतात.
“माझ्या प्रॅक्टिसमध्ये, मी अनेक रुग्णांवर उपचार केले आहेत ज्यांना सुरुवातीला फक्त एक छोटी सूज जाणवली होती. उपचार न केल्यास ही अवस्था कशी वाढू शकते हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. वेळेवर हस्तक्षेप केल्यास, प्रक्रिया किती सोपी आहे आणि दुरुस्तीनंतर सूज व अस्वस्थता यांसारखी लक्षणे किती लवकर सुधारतात हे पाहून रुग्णांना दिलासा मिळतो,” असे डॉ. परमेश्वर भाम्ब्रूले यांनी सांगितले.
हर्निया उपचारपद्धतीतील प्रगतीमुळे उपचार अधिक सुरक्षित आणि कार्यक्षम झाले आहेत. अतिशय कमी हानिकारक तंत्रांमध्ये लहान चिरे दिले जातात, ज्यामुळे वेदना कमी होतात, बरे होण्याचा कालावधी कमी होतो आणि रुग्णालयात कमी दिवस राहावे लागतात. प्रभावित भाग मजबूत करण्यासाठी सर्जिकल मेशचा वापर केल्याने पुन्हा होण्याचा धोका कमी होतो आणि रुग्ण दैनंदिन कामे पुन्हा आरामात सुरू करू शकतात.
उपचार उशिरा केल्यास इन्कार्सरेशन म्हणजेच ऊतक अडकून पडणे किंवा स्ट्रँग्युलेशन, ज्यात आपत्कालीन उपचारांची गरज असलेली गंभीर अवस्था होणे यांसारख्या गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात.
“मी माझ्या रुग्णांना नेहमी सांगतो की हर्नियाचा उपचार हा केवळ दिसणारी सूज दुरुस्त करण्यापुरता मर्यादित नसून, गुंतागुंत टाळणे आणि एकूण जीवनमान सुधारण्याबद्दलही आहे. वेळेवर उपचारानंतर अनेक रुग्णांना हालचालीत सुधारणा, झोपेत सुधारणा आणि दैनंदिन दिनक्रमात लवकर परतण्याचा अनुभव येतो,” असे डॉ. विनायक क्षीरसागर यांनी सांगितले.
निकोप वजन राखणे, जास्त ताण टाळणे आणि सततचा खोकला असल्यास त्यावर उपचार करणे यामुळे धोका कमी होऊ शकतो. जागरूकता वाढवणे, लवकर निदान आणि वेळेवर उपचार हे प्रभावी हर्निया व्यवस्थापन आणि दीर्घकालीन आरोग्यासाठी महत्त्वाचे घटक आहेत.
