प्रतिनिधी – मानस : आजच्या धावपळीच्या जीवनशैलीत पालकांसमोर एक मोठे आव्हान उभे आहे. एकीकडे मुलांचा वाढता स्क्रीन-टाइम चिंतेचा विषय ठरत आहे, तर दुसरीकडे व्यस्त दिनचर्येमुळे मुलांना पुरेसा वेळ देणे अनेकांना शक्य होत नाही. अशा परिस्थितीत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आधारित ‘स्क्रीन-फ्री’ स्मार्ट खेळणी बाजारात वेगाने लोकप्रिय होत आहेत. ही खेळणी मुलांचे मित्र, शिक्षक आणि संवादक बनण्याचा दावा करत असून, स्क्रीनच्या व्यसनापासून मुलांना दूर ठेवण्याचा पर्याय म्हणून त्यांची जाहिरात केली जात आहे.
अमेरिका आणि युरोपमध्ये अशा स्मार्ट खेळण्यांची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. बाहेरून साध्या सॉफ्ट टॉयसारखी दिसणारी ही खेळणी आतून अत्याधुनिक एआय तंत्रज्ञानाने सुसज्ज आहेत. ती मुलांशी संवाद साधतात, प्रश्नांची उत्तरे देतात, गोष्टी सांगतात आणि गृहपाठातही मदत करतात. काही खेळणी तब्बल २७ भाषांमध्ये संवाद साधू शकतात. अशा एका स्मार्ट खेळण्याची किंमत सुमारे २८ हजार रुपये असून, पालकांसाठी स्वतंत्र अनुप्रयोगाची सुविधाही देण्यात आली आहे. या माध्यमातून पालक मुलांमध्ये आणि खेळण्यात झालेल्या संवादाची माहिती पाहू शकतात.
पालकांना का वाटते ही खेळणी उपयुक्त?
बाल मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, आजचे पालक स्वतः डिजिटल युगात वाढले असल्याने मुलांना स्क्रीनच्या अतिरेकापासून दूर ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र प्रत्येक पालकाला मुलांसोबत सतत वेळ घालवणे शक्य नसते. त्यामुळे अशी स्मार्ट खेळणी ‘सुरक्षित सोबती’ची भावना निर्माण करतात आणि पालकांमधील अपराधीपणाची भावना काही प्रमाणात कमी करतात.
स्क्रीन नाही, पण तंत्रज्ञान आहेच
तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, ‘स्क्रीन-फ्री’ म्हणजे तंत्रज्ञानमुक्त असे अजिबात नाही. या खेळण्यांमध्येही स्मार्ट उपकरणांप्रमाणेच संगणकीय क्षमता, अल्गोरिदम, माहिती प्रक्रिया आणि एआयचा वापर केला जातो. फरक एवढाच की संवादासाठी स्क्रीनऐवजी खेळण्याचा वापर केला जातो. त्यामुळे मुलांचा डिजिटल तंत्रज्ञानाशी संपर्क कायम राहतो.
यंत्रांशी वाढणारे भावनिक नाते चिंतेचे
डिजिटल पालकत्वावर संशोधन करणाऱ्या तज्ज्ञांचे मत आहे की, अशा खेळण्यांमुळे मुलांच्या कल्पनाशक्तीवर आणि मानवी संवाद कौशल्यांवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे. याचा सकारात्मक पैलू म्हणजे मुले मोबाईल किंवा टॅबलेटवर कमी वेळ घालवतात. मात्र नकारात्मक बाजू अशी की, मुलांचे भावनिक जुळवून घेणे माणसांऐवजी यंत्रांशी होऊ लागते. परिणामी त्यांच्या विचारसरणीवर आणि सामाजिक विकासावर दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो.
संतुलित वापराची गरज
अमेरिकन बालरोग तज्ज्ञांच्या संघटनेने स्पष्ट केले आहे की, मुलांसाठी कोणतेही तंत्रज्ञान मर्यादित, उद्देशपूर्ण आणि पालकांच्या देखरेखीखाली वापरले गेले पाहिजे. मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी मानवी संवाद, मैदानी खेळ, कुटुंबीयांसोबतचा वेळ आणि प्रत्यक्ष सामाजिक संबंध यांना कोणताही पर्याय नाही.
तज्ज्ञांचे मत आहे की, स्मार्ट खेळणी ही मुलांच्या विकासासाठी पूरक साधने ठरू शकतात; मात्र ती आई-वडील, मित्र किंवा प्रत्यक्ष मानवी संवादाची जागा कधीही घेऊ शकत नाहीत. स्क्रीनपासून दूर ठेवण्याच्या प्रयत्नात मुलांना यंत्रांशी अधिक जोडले जाणार नाही ना, याचा विचार पालकांनी करणे आवश्यक आहे.
