पुणे : इलॉन मस्क यांच्या स्पेसएक्स कंपनीच्या महत्त्वाकांक्षी स्टारशिप रॉकेटची १४वी चाचणी यशस्वी ठरली आहे. २८ सप्टेंबर रोजी झालेल्या या चाचणीत स्टारशिपने प्रथमच पृथ्वीची कक्षा गाठली. या मोहिमेदरम्यान २६ उपग्रह कक्षेत प्रक्षेपित करण्यात आले. विशेष म्हणजे, सुरुवातीला सुमारे १० तासांची मोहीम नियोजित असताना नियंत्रकांनी परिस्थितीचा आढावा घेतल्यानंतर ती सुमारे तीन तासांतच पूर्ण करण्याचा निर्णय घेतला.
भारतीय वेळेनुसार सायंकाळी ६.१६ वाजता स्टारशिपचे प्रक्षेपण करण्यात आले. उड्डाणानंतर सुमारे दोन तास १२ मिनिटांनी यानाने कक्षा सोडण्यासाठी आवश्यक प्रक्रिया पूर्ण केली. त्यानंतर सुमारे तिसऱ्या तासाला स्टारशिपने प्रशांत महासागरात जलअवतरण केले.
स्टारशिपमध्ये वरचा स्टारशिप अवकाशयान भाग आणि खालचा सुपर हेवी बूस्टर यांचा समावेश होतो. या संपूर्ण यानाची उंची सुमारे ४०३ फूट आहे. यापूर्वीच्या चाचण्यांमध्ये स्टारशिपला प्रामुख्याने उप-कक्षीय मार्गावर ठेवण्यात आले होते. मात्र, या चाचणीत प्रथमच कक्षेत पोहोचण्याचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट साध्य झाले.
ऑर्बिटल आणि सब-ऑर्बिटल मार्ग म्हणजे काय?
उप-कक्षीय मार्ग : रॉकेट अंतराळाच्या सीमेपर्यंत पोहोचते; मात्र आवश्यक वेग न मिळाल्याने ते पृथ्वीभोवती कक्षेत फिरू शकत नाही आणि पुन्हा पृथ्वीच्या दिशेने परतते.
कक्षीय मार्ग : रॉकेटला योग्य वेग आणि दिशा मिळाल्यानंतर ते पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाचा समतोल साधत पृथ्वीभोवती कक्षेत फिरू शकते.
२६ स्टारलिंक उपग्रहांचे प्रक्षेपण
या मोहिमेचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे २६ नवीन स्टारलिंक उपग्रहांचे प्रक्षेपण. नव्या पिढीतील या उपग्रहांमुळे भविष्यात इंटरनेट नेटवर्कची क्षमता वाढण्यास मदत होणार आहे.
उपग्रह अवकाशयानापासून वेगळे झाल्यानंतर त्यांची सौर पॅनेल आणि अँटेना कार्यान्वित होतील. त्यानंतर ते स्वतःच्या छोट्या इंजिनांच्या मदतीने निर्धारित कक्षेत पोहोचतील आणि आवश्यक तपासण्या पूर्ण झाल्यानंतर इंटरनेट सेवा पुरविण्याच्या दिशेने कार्य करतील.
स्टारशिपच्या उष्णतारोधक कवचावरही नजर
या मोहिमेतील तीन उपग्रहांमध्ये विशेष कॅमेरे बसवण्यात आले आहेत. पृथ्वीच्या वातावरणात परतताना स्टारशिपच्या उष्णतारोधक कवचाची स्थिती टिपणे हा त्यांचा प्रमुख उद्देश आहे.
या कॅमेऱ्यांमधून मिळणाऱ्या छायाचित्रांच्या आधारे स्टारशिपच्या पुनःप्रवेश प्रक्रियेचा अभ्यास करता येणार आहे. भविष्यात यानाला अधिक सुरक्षितपणे प्रक्षेपणस्थळी परत आणण्यासाठी या माहितीचा उपयोग होण्याची शक्यता आहे.
स्टारशिपच्या आतापर्यंतच्या चाचण्यांचा प्रवास
१३वी चाचणी : समुद्रात सुरक्षित जलअवतरण
२५ जुलै २०२६ रोजी झालेल्या १३व्या चाचणीत स्टारशिपच्या वरच्या भागाने हिंदी महासागरात जलअवतरण केले, तर सुपर हेवी बूस्टरने मेक्सिकोच्या आखातात उतरण्याचा प्रयत्न केला. स्टारशिपला पाण्यात नियंत्रित पद्धतीने उतरवण्याच्या दृष्टीने ही चाचणी महत्त्वाची ठरली.
१२वी चाचणी : इंजिनमध्ये बिघाड, तरीही यशस्वी परतावा
२३ मे रोजी झालेल्या १२व्या चाचणीत स्टारशिपच्या नव्या आवृत्तीचा वापर करण्यात आला. उड्डाणादरम्यान इंजिनमध्ये बिघाड झाला. मात्र, त्यानंतरही स्टारशिपने आपली मोहीम सुरू ठेवत हिंद महासागरात जलअवतरण केले.
११वी चाचणी : उपग्रह प्रक्षेपण क्षमतेची चाचणी
१४ ऑक्टोबर २०२५ रोजी झालेल्या ११व्या चाचणीत स्टारलिंक उपग्रहांच्या प्रतिकृतींचा वापर करून उपग्रह प्रक्षेपणाची क्षमता तपासण्यात आली. सुपर हेवी बूस्टर आणि स्टारशिपच्या परतीच्या प्रक्रियेचीही चाचणी करण्यात आली.
१०वी चाचणी : डमी उपग्रहांचे प्रक्षेपण
२७ ऑगस्ट २०२५ रोजी झालेल्या १०व्या चाचणीत स्टारलिंकच्या प्रतिकृती उपग्रहांना अवकाशात सोडण्यात आले. उपग्रह तैनात करण्यापासून इंजिन पुन्हा सुरू करण्यापर्यंतच्या विविध प्रक्रियांची चाचणी करण्यात आली.
९वी चाचणी : बूस्टरचे लँडिंग, स्टारशिपचा संपर्क तुटला
२८ मे २०२५ रोजी झालेल्या नवव्या चाचणीत प्रक्षेपणानंतर सुमारे अर्ध्या तासाने स्टारशिपवरील नियंत्रण सुटले. वातावरणात पुनःप्रवेश करताना यान नष्ट झाले. मात्र, बूस्टरने मेक्सिकोच्या आखातात उतरवण्याची प्रक्रिया पूर्ण केली.
८वी चाचणी : बूस्टर यशस्वी, स्टारशिपचा स्फोट
७ मार्च २०२५ रोजी झालेल्या आठव्या चाचणीत सुपर हेवी बूस्टरने यशस्वीपणे परतीचा मार्ग धरला. मात्र, स्टारशिपच्या इंजिनमध्ये बिघाड झाल्यानंतर यानाचे नियंत्रण सुटले आणि स्वयंचलित सुरक्षा प्रणालीने त्याचा स्फोट घडवून आणला.
७वी चाचणी : बूस्टर परतला; स्टारशिप नष्ट
१७ जानेवारी २०२५ रोजी झालेल्या सातव्या चाचणीत बूस्टरने यशस्वीपणे परतीचा प्रवास केला. मात्र, स्टारशिपमध्ये ऑक्सिजन गळती झाल्यानंतर त्याचा आकाशातच स्फोट झाला.
६वी चाचणी : पाण्यात उतरवण्याचा निर्णय
२० नोव्हेंबर २०२४ रोजी झालेल्या सहाव्या चाचणीत बूस्टरला पुन्हा प्रक्षेपणस्थळी आणण्याची योजना होती. मात्र, आवश्यक मापदंड पूर्ण न झाल्याने तो पाण्यात उतरवण्यात आला. स्टारशिपचे इंजिन पुन्हा सुरू करण्यात आले आणि यानाने हिंद महासागरात जलअवतरण केले.
५वी चाचणी : बूस्टरला प्रथमच ‘मेकाझिला’ने पकडले
१३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी झालेल्या पाचव्या चाचणीत सुपर हेवी बूस्टरला प्रक्षेपणस्थळी परत आणण्यात आले. तेथील ‘मेकाझिला’ या विशेष यंत्रणेने बूस्टरला पकडले. स्टारशिपनेही वातावरणात पुनःप्रवेश करून हिंद महासागरात नियंत्रित जलअवतरण केले.
४थी चाचणी : वातावरणात पुनःप्रवेशाची यशस्वी चाचणी
६ जून २०२४ रोजी झालेल्या चौथ्या चाचणीत स्टारशिपला अवकाशात नेऊन पुन्हा पृथ्वीच्या वातावरणात आणण्यात आले. उष्णतारोधक कवचाचे नुकसान झाले असतानाही यानाने समुद्रात नियंत्रितपणे उतरवण्याची प्रक्रिया पूर्ण केली.
३री चाचणी : महत्त्वाची उद्दिष्टे पूर्ण
१४ मार्च २०२४ रोजी झालेल्या तिसऱ्या चाचणीत स्टारशिपने अनेक महत्त्वाची उद्दिष्टे पूर्ण केली. अवकाशात पेलोडचा दरवाजा उघडणे-बंद करणे आणि यानातील द्रवरूप ऑक्सिजनचे स्थानांतरण यांसारख्या प्रक्रियांची चाचणी करण्यात आली. मात्र, वातावरणात पुनःप्रवेश केल्यानंतर स्टारशिपशी संपर्क तुटला.
२री चाचणी : हॉट स्टेजिंगची यशस्वी चाचणी
१८ नोव्हेंबर २०२३ रोजी झालेल्या दुसऱ्या चाचणीत सुपर हेवी बूस्टर आणि स्टारशिपचे विभाजन करण्यात आले. यावेळी पहिल्यांदाच ‘हॉट स्टेजिंग’ तंत्राचा वापर करण्यात आला. बूस्टर आणि स्टारशिपमध्ये नंतर बिघाड झाले आणि दोन्ही यानांना मोहीमेतून बाहेर काढण्यात आले. मात्र, हॉट स्टेजिंग प्रक्रिया आणि रॅप्टर इंजिनांच्या कामगिरीबाबत महत्त्वाचा डेटा मिळाला.
पहिली चाचणी : उड्डाणानंतर चार मिनिटांत स्फोट
२० एप्रिल २०२३ रोजी स्टारशिपची पहिली मोठी चाचणी घेण्यात आली. प्रक्षेपणानंतर सुमारे चार मिनिटांनी सुमारे ३० किलोमीटर उंचीवर स्टारशिपचा स्फोट झाला. मात्र, प्रक्षेपणस्थळावरून यानाचे यशस्वी उड्डाण होणे ही स्पेसएक्ससाठी महत्त्वाची सुरुवात मानली गेली.
